فلج مغزی یکی از اختلالات حرکتی و عصبی است که می تواند توانایی صحبت کردن، بلع و برقراری ارتباط را نیز تحت تاثیر قرار دهد. بعضی کودکان مبتلا به این اختلال در کنترل عضلات دهان، زبان، فک یا هماهنگی تنفس هنگام صحبت کردن مشکل دارند و به همین دلیل ممکن است گفتارشان نامفهوم یا تیکه تیکه باشد. گفتاردرمانی با بررسی شرایط هر کودک، به بهبود مهارت های گفتاری، زبانی و ارتباطی او کمک می کند و در صورت وجود مشکلات بلع، این مسئله را نیز مورد توجه قرار می دهد. در این مطلب با مهمترین اهداف، فواید و بهترین تمرین های گفتار درمانی فلج مغزی آشنا می شویم.
تمرینات گفتاردرمانی فلج مغزی کدامند؟
تمرین های گفتار درمانی در کرمان باید پس از ارزیابی تخصصی انتخاب شوند. بعضی از تمرین های رایج عبارتند از:
تمرین بایت بلاک
بایت بلاک وسیله ای است که در بعضی برنامه های درمانی برای تمرین کنترل و تنظیم وضعیت فک استفاده می شود. گفتاردرمانگر ممکن است از آن برای کودکانی استفاده کند که در کنترل حرکات فک یا هماهنگی عضلات دهان مشکل دارند. استفاده از این وسیله باید کاملا تحت نظر متخصص باشد. زیرا شرایط دندانها، فک، بلع و توانایی کودک در انتخاب آن اهمیت دارد.
شرطی سازی صوتی
در شرطی سازی صوتی، کودک به تولید صداهای ساده، تقلید آواها یا بیان هجاها تشویق می شود. درمانگر ممکن است از بازی، تصویر، آهنگ یا وسایل جذاب برای ایجاد انگیزه استفاده کند. هدف این تمرین ها ایجاد ارتباط میان شنیدن صدا، حرکت اندام های گفتاری و تولید صوت است.
تمرین با آینه
در این تمرین، کودک حرکات لب، زبان، گونه یا فک خود را مقابل آینه مشاهده می کند. آینه می تواند آگاهی کودک از وضعیت دهان و تفاوت میان حرکات مختلف را افزایش دهد. تمرین ها باید کوتاه و متناسب با توانایی کودک باشند و در صورت خستگی یا بی قراری متوقف شوند.
سایر تمرینات گفتاردرمانی فلج مغزی
با توجه به نیاز کودک، گفتاردرمانگر ممکن است تمرین های دیگری را نیز در نظر بگیرد:
- تمرین تولید هجاها و کلمات ساده.
- تمرین هماهنگی تنفس و گفتار.
- تمرین مکث مناسب میان کلمات و جمله ها.
- بازی های تقلید صدا و نوبت گیری در گفتگو.
- تمرین های هدفمند حرکات دهان و زبان.
- استفاده از تصاویر و ابزارهای ارتباطی.
- تمرین های جویدن و بلع در صورت وجود مشکل و با نظارت تخصصی.
مشکلات بلع در کودکان مبتلا به فلج مغزی
بعضی کودکان مبتلا به فلج مغزی در جویدن، کنترل غذا در دهان یا بلع ایمن مشکل دارند. نشانه هایی مانند سرفه هنگام غذا خوردن، خفگی، طولانی شدن وعده غذایی، تغییر صدا پس از بلع، بیرون ریختن غذا از دهان یا کاهش وزن باید جدی گرفته شوند. در صورت وجود این علائم، ارزیابی گفتاردرمانگر و پزشک ضروری است. تمرین های بلع نباید به صورت خودسرانه انجام شوند، زیرا انتخاب نادرست غذا، وضعیت بدن یا روش تمرین ممکن است خطر ورود غذا به راه تنفسی را افزایش دهد.
تجهیزات مورد استفاده در گفتاردرمانی فلج مغزی
تجهیزات مورد استفاده با توجه به هدف درمان انتخاب می شوند. آینه، کارت های تصویری، ابزارهای ارتباطی، وسایل بازی آموزشی، بایت بلاک و تجهیزات ارزیابی گفتار یا بلع از ابزارهای احتمالی هستند. اگر کودک دچار گرفتگی صدا، تغییر کیفیت صوت یا مشکل در عملکرد حنجره باشد، پزشک ممکن است بررسی هایی مانند آندوسکوپی حنجره در کرمان را تجویز کند. این بررسی برای ارزیابی حنجره انجام می شود و جایگزین جلسات گفتاردرمانی نیست.
گفتاردرمانی فلج مغزی در منزل
تمرین های خانگی باید طبق برنامه گفتاردرمانگر انجام شوند. خانواده می توانند تمرین ها را در زمانهایی انجام دهند که کودک خسته، گرسنه یا بی حوصله نیست. استفاده از بازی، تصویر و تشویق کلامی معمولا همکاری کودک را بیشتر می کند. بهتر است تمرین ها کوتاه باشند و در طول روز چند بار تکرار شوند. والدین نباید کودک را مجبور به تکرار طولانی کلمات کنند یا تمرین های تخصصی مربوط به بلع، بایت بلاک و ماساژ دهان را بدون آموزش انجام دهند.
نقش خانواده در روند گفتاردرمانی کودک فلج مغزی
خانواده بخش مهمی از روند درمان است. والدین باید فرصت کافی برای پاسخ دادن به کودک بدهند و قبل از تمام شدن تلاش او، به جای او صحبت نکنند. استفاده از جمله های کوتاه، نگاه کردن هنگام گفتگو، تشویق تلاش کودک و فراهم کردن فرصت ارتباط در فعالیت های روزمره می تواند مفید باشد. همکاری منظم با گفتاردرمانگر و گزارش تغییرات کودک نیز به اصلاح برنامه درمانی کمک می کند. خانواده ها می توانند درباره خدمات و تخصص درمانگران مراکزی مانند کلینیک پیام کرمان تحقیق کنند و پیش از شروع درمان، درباره روش ارزیابی و برنامه جلسات اطلاعات بگیرند.
تاثیر گفتار درمانی در کودکان فلج مغزی
گفتاردرمانی می تواند به کودک کمک کند واضح تر صحبت کند، نیازهای خود را بیان کند و در فعالیت های خانوادگی و مدرسه مشارکت بیشتری داشته باشد. در بعضی کودکان، هدف اصلی افزایش وضوح گفتار است. اما در بعضی دیگر، آموزش ارتباط جایگزین اهمیت بیشتری دارد. حتی اگر گفتار کودک به طور کامل قابل فهم نشود، استفاده از تصاویر، حرکات یا ابزارهای ارتباطی می تواند استقلال او را افزایش دهد.
گفتاردرمانی فلج مغزی با توجه به سن کودک
برنامه درمانی باید با سن و مرحله رشد کودک هماهنگ باشد:
- در سنین پایین، تمرکز روی تماس چشمی، تقلید صدا، بازی های ارتباطی و مهارت های پیش گفتاری است.
- در سنین پیش دبستانی، تولید صداها، افزایش واژگان و ساخت جمله های ساده اهمیت بیشتری دارد.
- در سن مدرسه، وضوح گفتار، مهارت های زبانی، مشارکت در کلاس و ارتباط با همسالان بررسی می شود.
- در کودکانی که گفتار محدودی دارند، آموزش روش های ارتباط جایگزین باید متناسب با توانایی های آنها ادامه پیدا کند.
نتیجه گیری
بهترین تمرین های گفتار درمانی فلج مغزی برای همه کودکان یکسان نیستند و باید بر اساس ارزیابی گفتاردرمانگر انتخاب شوند. تمرین هایی مانند بایت بلاک، شرطی سازی صوتی، کار با آینه، تمرین تنفس و استفاده از ابزارهای ارتباطی ممکن است در برنامه درمانی قرار بگیرند، اما اجرای نادرست آنها می تواند نتیجه نامناسبی داشته باشد. شروع سریع، استمرار جلسات، همکاری خانواده و توجه همزمان به گفتار، زبان، بلع و ارتباط غیرکلامی، نقش مهمی در حمایت از توانایی های کودک دارد.
سوالات متداول
- آیا گفتاردرمانی فلج مغزی در خانه هم امکان پذیر است؟
بله، تمرین های ساده گفتار و ارتباط را می توان در خانه انجام داد، اما برنامه باید توسط گفتاردرمانگر مشخص شود. تمرین های تخصصی مربوط به بلع، بایت بلاک، حرکات فک و زبان یا ماساژ دهان نباید بدون آموزش انجام شوند.
- آیا گفتاردرمانی می تواند گفتار کودک مبتلا به فلج مغزی را کاملا درمان کند؟
نتیجه درمان به شدت فلج مغزی، نوع اختلال، توانایی حرکتی، شنوایی، درک زبان و زمان شروع درمان بستگی دارد. بعضی کودکان بهبود قابل توجهی در وضوح گفتار پیدا می کنند و برای بعضی دیگر، استفاده از روش های ارتباط جایگزین بهترین راه برای بیان نیازها و خواسته هاست.